Դեղորայքի կողմնակի ազդեցությունները

Մենք բոլորս ապրում ենք «դեղամիջոցների աշխարհում»: Արտադրողները ամեն տարի շուկա են իջեցնում անընդհատ նոր անվանումներով դեղամիջոցներ և դրա շնորհիվ  շատ հիվանդություններ այլևս  անբուժելիների շարքին չեն դասվում:

Բայց ամեն մի մեդալ իր հակառակ կողմն ունի: Քանի որ բացառապես ընտրյալների շարքին դասվող դեղորայքը կատարելություն է,«կախարդական գնդակ», ճիշտ նշանառության տակ է առնում հիվանդ տեղը և չի վնասում առողջ հյուսվածքները: Իրական կյանքում դեղորայքների մեծ մասը  «մանրագնդակային կրակոց» են, որոնք «խփում են» ավելի մեծ մակերեսների: 

Պլանավորված վնաս

Դեղորայքի չյուրացման տարբեր դրսևորումներ նկարագրվել են դեռ XX դարի սկզբին: 1901թ-ին պրակտիկայում ներդրվեց «դեղորայքային հիվանդություն» տերմինը, որը միավորում էր դեղամիջոցի բոլոր հնարավոր կողմնակի ազդեցությունները: Այժմ այն անվանում են «դեղորայքի կողմնակի ազդեցություն»(ԴԿԱ):

Սովորաբար ԴԿԱ-ն լավ հայտնի է լինում արդեն դեղամիջոցն արտադրելիս և դրանք գրվում են հրահանգի մեջ, սակայն փորձարարությունների և օգտագործման նախնական փորձերի ժամանակ մարդու օրգանիզմի վրա պատրաստուկի բոլոր ազդեցությունները, առանց բացառության, հաշվի առնել հնարավոր չէ: Օրինակ, ստրեպտոմիցինի օթոտոքսիկ (լսողության վրա ազդող) ազդեցությունը հայտնաբերվել է կլինիկայում հիվանդներին բուժելիս, իսկ կենդանիների վրա այդ հատկության ազդեցությունը որոշված չէ: Ըստ ժամանակակից սահմանումների, բժշկական պրակտիկայում ներդրվող դեղորայքը 5 տարվա ընթացքում  նոր է համարվում և դրանց օգտագործման ժամանակ բժիշկը հատկապես ուշադիր է լինում տվյալ հիվանդների հանդեպ:   

Կողմնակի ազդեցությունների մեծ մասը թույլ արտահայտված է լինում և վերանում է դեղորայքի ընդունումը դադարեցնելուց կամ չափաքանակը նվազեցնելուց հետո, սակայն կան այնպիսիք, որոնք կարող են էական վնաս հասցնել:

Կողմնակի ազդեցությունները կարող են լինել ուղղակի (օրինակ, լորձաթաղանթի գրգռում) կամ կողմնակի (օրինակ, վիտամինների անբավարարություն հակաբիոտիկներով մարդու բնական միկրոֆլորայի ընկճման դեպքում): Նման արդյունքներ կարող են առաջանալ ցանկացած դեղամիջոց ընդունելիս: 

Օրգան-թիրախներ

Երբ դեղորայքը ընդունվում է բերանով, դրա ազդեցությունն առաջինը լինում է ստամոքս-աղիքային ուղու վրա: Նման դեպքերում կողմնակի ազդեցություններ կարող են լինել ատամների էմալի քայքայումը, ստոմատիտը, ստամոքս-աղիքային ուղու խանգարումները` լորձաթաղանթի գրգռում, սրտխառնոց, որովայնի փքվածություն, ախորժակի կորուստ, փորկապություն կամ լուծ, մարսողության խանգարում և այլն: 

Որոշ դեղամիջոցներ կարող են խթանել աղաթթվի արտազատումը, դանդաղեցնել պաշտպանիչ լորձի արտադրությունը կամ ստամոքսի լորձաթաղանթի բնական վերականգնման պրոցեսը, որը նախադրյալներ է ստեղծում խոցերի ձևավորման առումով: Նման ազդեցություն ունեն կորտիկոստերոիդները, անալգետիկները, արտահայտված հակաբորբոքային, ցավազրկող, ջերմիջեցնող (ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային միջոցներ) պատրաստուկները, կոֆեինը և այլք: 

Դեղորայքից համեմատաբար հաճախ տուժում է լյարդը: Հենց նա է իր վրա ընդունում առաջին հարվածը և հատկապես լյարդում է կուտակվում և կենսաձևափոխման ենթարկվում դեղամիջոցների մեծ մասը: Լյարդի համար բարդություններ են առաջացնում  այն պատրաստուկները, որոնք պարունակում են մկնդեղ, սնդիկ, ինչպես նաև որոշ հակաբիոտիկներ և այլն:

Երիկամները նույնպես ենթարկվում են դեղորայքային անցանկալի ազդեցության: Երիկամների միջոցով են օրգանիզմից դուրս գալիս դեղպատրաստուկների շատ տարրեր` չփոփոխված կամ որոշ փոփոխություններից հետո: Երիկամներում նման նյութերի կուտակումը հիմք է ծառայում  այդ օրգանի վրա թունավոր ազդեցության առումով: Այդպիսի ազդեցություն ունեն որոշ հակաբիոտիկներ, սուլֆանիլամիդներ, անոթանեղացնող պատրաստուկներ: 

Դեղորայքի կողմնակի ազդեցությունները կարող են դրսևորվել նաև նյարդային համակարգի որոշ գործառույթների խանգարման հետևանքով: Նյարդային բջիջները հատկապես զգայուն են քիմիական նյութերի հանդեպ, այդ պատճառով էլ դեղորայքը, որը թափանցում է կենտրոնական նյարդային համակարգը արյունից առանձնացնող պատնեշի միջով, կարող է  գլխացավ, գլխապտույտ, արգելակում, աշխատունակության խանգարում առաջացնել: Որոշ պատրաստուկների երկարատև օգտագործումը  կարող է առավել լուրջ բարդությունների պատճառ դառնալ: Օրինակ, պատրաստուկները, որոնք արգելակող ազդեցություն ունեն կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա (նեյրոլեպտիկներ), կարող են դեպրեսիայի և պարկինսոնիզմի զարգացման պատճառ դառնալ, իսկ վախն ու լարվածությունը վերացնող դեղամիջոցները (տրանկվիլիզատորներ) ազդում են շարժումների վրա, գրգռող դեղամիջոցները` երկարատև անքնություն առաջացնել և այլն: 

Նվազեցնել ռիսկը

Շատ կողմնակի ազդեցություններ առաջանում են դեղորայքի օգտագործման հրահանգները խախտելիս:

Գերդեղաչափը լուրջ խնդիր է, հատկապես այնպիսի դեղամիջոցների ընդունման դեպքում, որոնց առավելագույն յուրացվող չափաքանակը, ոչ այնքան, բայց բարձր է թերապևտիկից:  Գերդեղաչափի ռիսկը հաճախ այն պատճառն է, ըստ որի, բժիշկները նախապատվությունը տալիս են մեկ այլ դեղպատրաստուկի, եթե երկուսի արդյունավետության շեմը մոտիկ է, բայց նրանցից մեկն առավել անվտանգ է պատահական կամ մտածված գերդեղաչափի դեպքում: 

Կողմնակի արդյունքի զարգացման արագությունը կախված է պատրաստուկի ներընդունման եղանակից` ապլիկացիան և ինհալացիան առավել արագ ռեակցիա են առաջացնում առավել հազվադեպ վտանգավոր վիճակներով, իսկ ներարկումները` ավելի դանդաղ, բայց առավել անբարենպաստ:

Կարևոր դեր է խաղում նաև օգտագործվող սնունդը, քանի որ այն ազդում է դեղամիջոցի յուրացման արագության վրա, դանդաղեցում կամ ավելացնում է այն: Սննդային նյութերը կարող են դեղամիջոցի հետ փոխազդեցության մեջ մտնել և ավելացնել դրանց բացասական ազդեցությունը: Օրինակ, պանիրը կենսաբանական ակտիվ նյութեր է պարունակում` տիրամին, հիստամին, և համանման ազդեցության դեղամիջոց ընդունելիս կողմնակի արդյունքներ են առաջանում: 

Բացի դրանից, որոշ դեղամիջոցներ (հակաբիոտիկներ) արգելակում են օրգանիզմին անհրաժեշտ նյութերի յուրացումը, օրինակ, B խմբի վիտամինների, քանի որ ընկճում են աղիների բնական միկրոֆլորան: Իսկ աղիներում սննդի առկայությունը թուլացնում է սուլֆանիլամիդների հակամանրէային ազդեցությունը: 

Բուժման ժամանակ պետք է հրաժարվել ալկոհոլ պարունակող ըմպելիքներից, քանի որ էթիլ սպիրտը, որը լուծիչի դեր է կատարում, ուժեղացնում է որոշ դեղամիջոցների յուրացումը, իսկ ըմպելիքների մեջ պարունակվող խառնուրդները (օրինակ, գինու մեջ) կարող են ալերգիա հրահրել: 

Անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև այն, որ մի քանի պատրաստուկների միաժամանակյա ընդունման դեպքում փոխազդեցություն է տեղի ունենում, որի դեպքում կարող են բարձրալերգեն համալիրներ առաջանալ: Որոշ պատրաստուկներ ընկճում են ֆերմենտները, որով էլ արգելակում են մյուս դեղամիջոցների յուրացումն ու օրգանիզմից դուրս գալը, այդպիսով նպաստելով թունավոր և ալերգիկ ռեակցիաների ռեակցիաների զարգացմանը: Դեղորայք ընդունելիս հարկ է հիշել սա: Բայց, նույնիսկ, եթե ամեն ինչ ճիշտ է կատարվել, իսկ խնդիրներ առաջացել են, անպայման պետք է դիմել բժշկի: Նա կարող է նվազեցնել դեղչափաքանակը, փոխել ընդունման հաճախականությունը կամ այն փոխարինել այլ դեղամիջոցով: Այս ամենը կողմնակի արդյունքները նվազագույնի կհասցնի:

Ի դեպ

Կողմնակի ազդեցությունների 70%-ը ալերգիկ ռեակցիաներ է հրահրում: Դրանք կարող են դրսևորվել անաֆիլակտիկ շոկով, տենդով, մաշկի, լորձաթաղանթի, ներքին օրգանների, շնչառական և նյարդային համակարգերի ախտահարումով, արյան կազմի փոփոխությամբ: Ալերգիա առաջացնող առավել ուժեղ նյութեր են պենիցիլինային հակաբիոտիկները, սուլֆանիլամիդները, տեղային անզգայացնող դեղամիջոցները, պատվաստանյութերը, անալգետիկները: Դրա հետ մեկտեղ, 50% դեպքերում  հնարավոր է ԴԿԱ կանխարգելում, քանի որ դրանք կապված են չարդարացված գերդեղաչափաքանակի հետ և նշանակված են լինում  առանց հաշվի առնելու հիվանդի անհատական առանձնահատկությունները:  

Այս ամենից խուսափելու համար հանձնարարվում է.

• դեղորայք ընդունել բժշկի նշանակմամբ,

• պահպանել տարբեր դեղամիջոցներ ընդունելու միջև եղած ընդմիջումները,

• ուշադիր կարդալ դեղամիջոցների հրահանգը, որտեղ գրված է անթույլատրելի դեղորայքային համատեղ օգտագործման մասին,

• երբեք չբարձրացնել նշանակված դեղամիջոցի չափաքանակը,

• հիշել, որքան բարձր է չափաքանակը, այնքան մեծ է բարդությունների հավանականությունը: 

• եթե խախտվել է դեղորայքի ընդունման ժամանակը, երբեք հաջորդ անգամ կրկնակի չափաքանակ չընդունել:

Կարևոր է  

Դեղամիջոցների կողմնակի ազդեցությունները տարբերվում են բազմակերպությամբ.

• կարող է բարձրանալ ուռուցքային հիվանդությունների առաջացման ռիսկը օրգանիզմի բջիջներում տարբեր մուտացիաների հետևանքով,

• կարող է վտանգավոր անդրադառնալ պտղի զարգացման վրա, պատճառ դառնալով բնածին արատի, նույնիսկ պտղի ներարգանդային մահվան: 

• կարող է նյութափոխանակության կայուն փոփոխություն զարգանալ, դրսևորվելով դեղորայքային կախվածությամբ, երբ դեղամիջոցի ընդունումը կտրուկ դադարեցնելիս աբստինենցիա է զարգանում (կորտիկոստերոիդներ, տրանկվիլիզատորներ և այլն):

• կարող է իմունանբավարարություն զարգանալ իմունիտետի վրա դեղորայքի բացասական ազդեցության հետևանքով: 

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ